Semakan rekod menunjukkan Masjid Batu Uban sudah lama dipertimbangkan untuk perlindungan warisan, namun status terkini tanah perkuburan bersejarahnya dan Makam Dato’ Jenaton masih belum jelas
GEORGE TOWN, 5 Sept 2026: Pengiktirafan Perayaan Teong Guan Phor Thor atau lebih dikenali sebagai Pesta Hantu Lapar sebagai Warisan Negeri Pulau Pinang mencetuskan perbahasan mengenai kedudukan beberapa tapak sejarah Melayu-Islam yang lebih awal di negeri itu, khususnya Masjid Batu Uban, tanah perkuburan bersejarah di kawasan masjid berkenaan dan Makam Dato’ Jenaton.
Ketua Menteri Pulau Pinang, Chow Kon Yeow, mengumumkan bahawa Perayaan Teong Guan Phor Thor telah diwartakan sebagai Warisan Negeri di bawah Enakmen Warisan Negeri Pulau Pinang 2011, berkuat kuasa pada 25 Jun 2026 selepas pencalonannya diluluskan pada 8 April lalu.
Kerajaan negeri turut meluluskan enam lokasi fizikal untuk proses pengiktirafan sebagai tapak warisan, termasuk kemudahan funikular Bukit Bendera, Makam Dato Koyah, Tokong Thai Pak Koong di King Street, Bangunan Persatuan Fooi Chew, Tokong Loo Pun Hong serta Tanah Perkuburan Kwangtung dan Tengchow No. 1.
Menurut pengumuman kerajaan negeri, notis berhubung enam tapak tersebut telah dikemukakan kepada Pejabat Penasihat Undang-Undang Negeri untuk proses pewartaan, manakala satu upacara pengisytiharan dan penetapan Warisan Negeri dijadualkan berlangsung pada 10 Oktober depan.
Bagaimanapun, pengumuman itu kemudian menimbulkan persoalan daripada Profesor Dato’ Dr Ahmad Murad Merican mengenai kedudukan tanah perkuburan dalam kawasan Masjid Batu Uban serta Makam Dato’ Jenaton di Persiaran Minden 1.
Beliau mempersoalkan mengapa tapak-tapak yang mempunyai kaitan dengan sejarah awal masyarakat Melayu di Pulau Pinang masih belum menerima pengiktirafan yang setara, selain membangkitkan persoalan mengenai proses birokrasi dan peranan Majlis Agama Islam Negeri Pulau Pinang atau MAINPP dalam pemeliharaan tapak berkenaan.
Dalam kenyataannya yang dilaporkan media, Ahmad Murad turut menggunakan istilah “pembersihan etnik” ketika mengkritik apa yang disifatkannya sebagai pengabaian warisan Melayu.
Bagaimanapun, semakan Sabahan News Online mendapati setakat ini tidak terdapat bukti yang mencukupi untuk membuktikan bahawa wujud dasar atau usaha sistematik melakukan “pembersihan etnik” terhadap sejarah atau warisan Melayu di Pulau Pinang. Kenyataan tersebut harus dilihat sebagai pandangan dan dakwaan beliau, bukannya suatu fakta yang telah dibuktikan.
Rekod rasmi sebaliknya menunjukkan isu Masjid Batu Uban telah lama berada dalam perhatian kerajaan negeri dan Persekutuan.
Pada November 2023, Exco Pelancongan dan Ekonomi Kreatif Pulau Pinang, Wong Hon Wai, menjelaskan dalam Dewan Undangan Negeri bahawa Masjid Batu Uban belum diwartakan sebagai bangunan warisan kerana struktur masjid yang ada pada hari ini telah mengalami perubahan besar, dipercayai sekitar tahun 1900.
Menurut penjelasan tersebut, hanya empat tiang utama dipercayai masih merupakan sebahagian daripada struktur asal.
Kerajaan negeri juga memaklumkan bahawa satu usaha pernah dibuat bagi mendapatkan pengiktirafan masjid berkenaan sebagai Warisan Kebangsaan di bawah Akta Warisan Kebangsaan 2005, namun terdapat bantahan berkaitan pemilikan tanah.
Masjid itu dikatakan berada di atas dua lot tanah berasingan, dengan satu lot berkaitan MAINPP manakala satu lagi dimiliki pihak persendirian.
Walaupun berdepan beberapa isu pentadbiran dan pemilikan, kerajaan Pulau Pinang pada 2023 mengesahkan bahawa Masjid Batu Uban telah dimasukkan dalam senarai tentatif untuk diangkat sebagai Warisan Negeri atas kepentingan sejarahnya.
Rekod Parlimen pula menunjukkan usaha memelihara Masjid Batu Uban bukan perkara baharu.
Pada 2004, sejumlah RM500,000 direkodkan sebagai peruntukan bagi kerja pemulihan masjid itu. Kedudukan warisan Batu Uban sekali lagi dibangkitkan di Parlimen pada 2012, manakala pada 2016 kerajaan Pulau Pinang secara rasmi mencadangkan Masjid Batu Uban untuk pengiktirafan Warisan Kebangsaan.
Masjid Batu Uban sendiri mempunyai nilai sejarah yang penting dalam perkembangan awal Pulau Pinang.
Rekod rasmi Jabatan Kemajuan Islam Malaysia menyatakan masjid tersebut diasaskan oleh Haji Mohammad Saleh, yang lebih dikenali sebagai Nakhoda Nan Intan, sekitar tahun 1734 selepas penghijrahannya dari Minangkabau.
Tarikh tersebut adalah lebih awal daripada kedatangan Francis Light pada 1786.
Malah, sejarah rasmi kerajaan Pulau Pinang pada masa kini turut mengakui kewujudan penempatan Melayu di pulau itu sebelum British mengambil alih Pulau Pinang, termasuk di Batu Uban dan beberapa kawasan lain.
Ini bermakna gambaran bahawa sejarah Pulau Pinang hanya bermula dengan ketibaan Francis Light pada 1786 tidak menggambarkan keseluruhan sejarah masyarakat yang telah menetap di pulau tersebut sebelumnya.
Dalam masa yang sama, Dato’ Jenaton sering dikaitkan dalam penulisan sejarah dengan penempatan awal masyarakat Minangkabau-Melayu di sekitar kawasan yang kini dikenali sebagai Minden dan Batu Uban.
Beberapa kajian mengaitkan Dato’ Jenaton dengan pembukaan penempatan sekitar tahun 1749. Namun begitu, sebahagian daripada maklumat terperinci mengenainya bersumberkan salasilah keluarga, sejarah lisan dan penulisan kemudian, menyebabkan beberapa aspek kronologi dan peranannya masih memerlukan penelitian sejarah secara berhati-hati.
SNO juga mendapati terdapat satu perbezaan penting yang perlu difahami dalam kontroversi terbaru ini.
Perayaan Hantu Lapar dikategorikan sebagai warisan budaya tidak ketara, iaitu warisan yang merangkumi tradisi, amalan masyarakat, perayaan dan ekspresi kebudayaan.
Sebaliknya, makam, tanah perkuburan, bangunan lama, monumen dan kawasan bersejarah lazimnya dinilai sebagai warisan ketara.
Kedua-dua kategori tersebut mempunyai proses penilaian tersendiri dan secara prinsip boleh mendapat perlindungan pada masa yang sama.
Justeru, pengiktirafan Pesta Hantu Lapar tidak secara automatik bermaksud sebuah tapak sejarah Melayu atau Islam terpaksa diketepikan untuk membolehkan perayaan itu diiktiraf.
Malah, salah satu daripada enam tapak yang kini sedang melalui proses pewartaan ialah Makam Dato Koyah, yang dikaitkan dengan tokoh agama Islam daripada komuniti India-Muslim Pulau Pinang pada abad ke-19.
Fakta itu menunjukkan pengiktirafan terbaru tersebut tidak boleh disimpulkan sebagai penolakan menyeluruh terhadap warisan Islam.
Namun begitu, persoalan yang dikemukakan mengenai Batu Uban dan Makam Dato’ Jenaton tetap mempunyai kepentingan awam.
Sekiranya struktur bangunan Masjid Batu Uban dianggap telah mengalami terlalu banyak perubahan untuk memenuhi syarat tertentu sebagai sebuah bangunan warisan, masih wajar dipersoalkan sama ada kerajaan negeri telah membuat penilaian berasingan terhadap tanah perkuburan lama, kawasan bersejarah atau landskap penempatan awal Batu Uban.
Kriteria warisan negeri bukan hanya terhad kepada bangunan asal, tetapi juga boleh merangkumi kawasan, monumen serta tapak yang mempunyai hubungan dengan tokoh penting, agama, komuniti dan sejarah sosial.
Setakat semakan SNO, belum ditemui pengumuman rasmi terbaru daripada Pesuruhjaya Warisan Negeri Pulau Pinang yang menerangkan secara khusus sama ada tanah perkuburan Masjid Batu Uban atau Makam Dato’ Jenaton sedang melalui proses pencalonan, penilaian, telah ditolak ataupun masih menunggu tindakan lanjut.
Tidak juga terdapat maklumat rasmi yang mencukupi untuk mengesahkan dakwaan bahawa MAINPP sengaja menghalang proses pengiktirafan tapak-tapak berkenaan.
Oleh itu, persoalan utama ketika ini bukan sama ada warisan satu kaum harus dipilih berbanding warisan kaum lain.
Sebaliknya, persoalan lebih penting ialah sama ada keseluruhan sejarah Pulau Pinang, termasuk sejarah masyarakat Melayu, Cina, India, Islam dan komuniti lain yang telah membentuk negeri tersebut sejak berabad-abad, diberikan proses perlindungan yang adil, telus dan berasaskan bukti sejarah.
Kerajaan negeri dan MAINPP boleh membantu menjernihkan kontroversi dengan menerangkan secara terbuka status semasa Masjid Batu Uban, tanah perkuburan lamanya dan Makam Dato’ Jenaton, termasuk sama ada pencalonan rasmi pernah dikemukakan, bila penilaian dibuat, sama ada terdapat bantahan pemilik tanah serta apakah langkah seterusnya.
Pengiktirafan Pesta Hantu Lapar sebagai warisan budaya tidak seharusnya dilihat sebagai ancaman kepada warisan Melayu.
Sebaliknya, kontroversi ini boleh menjadi peluang untuk Pulau Pinang menilai semula sejauh mana semua lapisan sejarahnya, termasuk sejarah masyarakat yang telah berada di pulau itu sebelum era kolonial British, telah direkodkan, dipelihara dan diberi pengiktirafan sewajarnya.
Buat masa ini, rekod menunjukkan Masjid Batu Uban memang telah lama berada dalam perhatian pihak berkuasa warisan. Namun, persoalan mengenai mengapa proses pengiktirafannya mengambil masa begitu panjang serta apakah status sebenar tanah perkuburan Batu Uban dan Makam Dato’ Jenaton masih memerlukan jawapan rasmi yang lebih jelas.
Tiada kenyataan awam terbaru daripada Pesuruhjaya Warisan Negeri Pulau Pinang atau MAINPP yang secara khusus menjawab persoalan Ahmad Murad mengenai status dua tapak berkenaan ditemui setakat artikel ini disediakan.
Post a Comment