Sabahan News Online

Semakan Sabahan News Online terhadap rekod rasmi Kerajaan Australia mendapati kedudukan Wong sebagai Pemangku Perdana Menteri adalah sah di bawah aturan pentadbiran yang ditetapkan oleh Albanese.

Albanese berada di Palau dari 31 Ogos hingga 3 September 2026 untuk menghadiri Mesyuarat Pemimpin Forum Kepulauan Pasifik ke-55, sementara Marles pula berada di Amerika Syarikat dan United Kingdom bagi beberapa urusan pertahanan dan keselamatan.

Dalam keadaan Perdana Menteri dan timbalannya tidak dapat menjalankan tugas, Wong menjadi menteri seterusnya yang diberi kuasa untuk melaksanakan fungsi Perdana Menteri.

Berdasarkan aturan rasmi yang ditandatangani Albanese pada Mei 2025, Marles berada di kedudukan pertama untuk menjalankan fungsi Perdana Menteri semasa ketiadaan Albanese, diikuti Wong, Menteri Kewangan Jim Chalmers, Menteri Kewangan Awam Katy Gallagher dan Menteri Perdagangan Don Farrell.

Ini bermaksud Wong diberi kuasa untuk melaksanakan kuasa serta fungsi Perdana Menteri sepanjang tempoh tertentu apabila Albanese dan Marles tidak berada dalam kedudukan untuk menjalankan tugas tersebut.

Bagaimanapun, kedudukan sebagai Pemangku Perdana Menteri tidak bermaksud Wong dilantik secara kekal sebagai Perdana Menteri Australia atau menggantikan Albanese.

Ia merupakan satu aturan sementara dalam sistem pentadbiran Australia bagi memastikan fungsi kerajaan terus berjalan ketika Perdana Menteri berada di luar negara atau tidak dapat menjalankan tugasnya.

Semakan rekod rasmi Jabatan Perdana Menteri dan Kabinet Australia turut menunjukkan bahawa ini bukan kali pertama Wong menjalankan tugas sebagai Pemangku Perdana Menteri.

Beliau pernah menjalankan fungsi sama pada beberapa tempoh terdahulu, termasuk pada April 2023, April 2024 serta beberapa kali sepanjang 2025.

Fakta ini menunjukkan kedudukan Wong dalam hierarki Kerajaan Australia adalah sangat kanan.

Selain memegang jawatan Menteri Luar, Wong juga merupakan Ketua Kerajaan di Dewan Senat Australia.

Laporan mengenai Wong sebagai Pemangku Perdana Menteri turut mendapat perhatian selepas timbul dakwaan bahawa beliau mungkin menerima kadar gaji Perdana Menteri sepanjang menjalankan tugas tersebut.

Tribunal Remunerasi Australia dalam laporan 2026 telah mengesyorkan bahawa mana-mana menteri yang menjalankan tugas sebagai Pemangku Perdana Menteri sepatutnya dibayar berdasarkan kadar gaji tahunan Perdana Menteri sepanjang tempoh berkenaan.

Berdasarkan kadar gaji semasa, Perdana Menteri Australia menerima jumlah tahunan sekitar A$622,000, manakala kadar tahunan Wong sebagai anggota Parlimen dan Ketua Kerajaan di Dewan Senat adalah sekitar A$448,000.

Jika kadar Perdana Menteri digunakan sepanjang tempoh kira-kira empat hari Wong bertugas sebagai Pemangku Perdana Menteri, perbezaan bayaran tersebut dianggarkan sekitar A$1,900 sebelum cukai.

Namun begitu, semakan SNO mendapati perkara itu belum boleh dianggap sebagai bayaran yang telah diterima Wong.

Tribunal Remunerasi sendiri menjelaskan bahawa badan tersebut tidak mempunyai kuasa muktamad untuk menentukan gaji menteri.

Laporannya adalah berbentuk syor, manakala keputusan pelaksanaan berada di bawah Kerajaan Eksekutif Australia.

Pada 2 September, sebuah laporan media Australia turut menyatakan bahawa syor itu pada ketika tersebut belum diterima atau ditolak secara rasmi dan Wong dilaporkan tidak menerima bayaran tambahan ketika menjalankan tugas sebagai Pemangku Perdana Menteri.

Setakat semakan SNO dibuat, tiada dokumen rasmi yang ditemui daripada Jabatan Kewangan Australia, Pejabat Perdana Menteri atau pejabat Wong yang mengesahkan bahawa bayaran tambahan sekitar A$1,900 itu benar-benar telah dibayar kepadanya.

Tidak terdapat juga bukti bahawa Wong sendiri meminta atau melobi supaya menerima kenaikan bayaran tersebut.

Oleh itu, dakwaan bahawa Wong secara automatik memperoleh tambahan gaji kerana menjadi Pemangku Perdana Menteri perlu dilaporkan dengan berhati-hati.

Penny Wong, atau nama penuhnya Penelope Ying-Yen Wong, dilahirkan di Kota Kinabalu pada 5 November 1968.

Beliau menghabiskan kira-kira lapan tahun pertama kehidupannya di Sabah sebelum berpindah bersama keluarganya ke Australia pada 1976.

Dalam beberapa ucapan terdahulu, Wong sendiri pernah menyentuh mengenai hubungan peribadinya dengan Sabah dan Kota Kinabalu, termasuk tempat kelahirannya serta kehidupan awalnya sebelum berhijrah ke Australia.

Beliau kemudiannya membina kerjaya dalam politik Australia dan kini dianggap antara tokoh paling kanan dalam kerajaan persekutuan negara tersebut.

Kedudukannya sebagai Menteri Luar, Ketua Kerajaan di Dewan Senat dan individu kedua selepas Timbalan Perdana Menteri dalam aturan menjalankan fungsi Perdana Menteri menunjukkan tahap kepercayaan politik yang tinggi terhadap Wong dalam pentadbiran Albanese.

Bagi Sabah, perjalanan hidup Wong mempunyai nilai simbolik tersendiri.

Seorang individu yang dilahirkan dan membesar pada awal kehidupannya di Kota Kinabalu kini berada dalam kalangan pemimpin paling kanan dalam sistem kerajaan Australia.

Namun, hubungan kelahirannya dengan Sabah tidak membawa sebarang implikasi perlembagaan atau politik langsung terhadap Sabah.

Ia lebih merupakan hubungan sejarah, peribadi dan identiti yang menghubungkan seorang tokoh utama Australia dengan negeri kelahirannya di Borneo.

Semakan SNO turut mendapati terdapat satu perkara sejarah yang perlu diperbetulkan dalam beberapa laporan mengenai kelahiran Wong.

Ada laporan yang menyatakan bahawa ketika Wong dilahirkan, Kota Kinabalu masih dikenali sebagai Jesselton.

Namun, rekod rasmi menunjukkan Wong dilahirkan pada 5 November 1968.

Rekod sejarah Dewan Bandaraya Kota Kinabalu pula menyatakan nama Jesselton telah ditukar kepada Kota Kinabalu pada 30 September 1968, iaitu lebih sebulan sebelum kelahiran Wong.

Malah, satu Enakmen Semakan Undang-Undang Sabah yang diluluskan pada Disember 1967 juga telah memberi kesan undang-undang kepada pertukaran nama Jesselton kepada Kota Kinabalu.

Oleh itu, kenyataan paling tepat ialah bahawa Penny Wong dilahirkan di Kota Kinabalu, Sabah, pada 5 November 1968.

Kontroversi mengenai kemungkinan kenaikan gaji itu setakat ini lebih merupakan perbahasan politik domestik Australia berhubung kadar bayaran kepada menteri yang menjalankan tugas sebagai Pemangku Perdana Menteri.

Tiada bukti yang menunjukkan Wong melakukan salah laku, meminta layanan istimewa atau secara peribadi menuntut bayaran tambahan.

Sebarang kritikan oleh ahli politik pembangkang mengenai isu tersebut perlu difahami sebagai pandangan politik, dan bukan penemuan rasmi bahawa Wong telah melakukan sesuatu yang salah.

Perkara yang telah disahkan ialah Wong memang menjalankan tugas sebagai Pemangku Perdana Menteri sepanjang ketiadaan Albanese dan Marles.

Apa yang masih belum dapat disahkan ialah sama ada beliau benar-benar menerima bayaran tambahan berdasarkan kadar gaji Perdana Menteri sepanjang tempoh berkenaan.

Bagi Sabah, perkembangan ini sekali lagi mengingatkan kepada perjalanan luar biasa seorang anak kelahiran Kota Kinabalu yang kini berada di antara pemimpin paling berpengaruh dalam Kerajaan Australia.

Resolusi berkenaan diluluskan dengan 164 undi menyokong, satu undi menentang dan enam negara berkecuali.

Amerika Syarikat menjadi satu-satunya negara yang mengundi menentang resolusi itu, manakala Estonia, Georgia, Lithuania, Republik Moldova, Serbia dan Ukraine memilih untuk berkecuali.

Resolusi yang membawa tajuk “Correct the map: rebalancing global cartographic representation and promoting equitable representation of the world’s regions, particularly Africa” itu menggalakkan kerajaan, institusi pendidikan, organisasi antarabangsa, penerbit serta syarikat teknologi mempertimbangkan penggunaan projek peta yang lebih tepat dari segi keluasan, termasuk Equal Earth dan projek “equal-area” yang lain.

Bagaimanapun, keputusan tersebut tidak bermaksud PBB telah mengharamkan peta Mercator.

Resolusi itu juga tidak mewajibkan semua negara menggunakan satu jenis peta dunia yang baharu, sebaliknya menggalakkan penggunaan projek peta yang lebih sesuai mengikut tujuan, terutama apabila perbandingan keluasan sebenar antara negara dan benua menjadi penting.

Peta Mercator telah diperkenalkan oleh ahli kartografi Flemish, Gerardus Mercator, pada tahun 1569.

Ia pada asalnya sangat berguna dalam bidang pelayaran kerana dapat mengekalkan arah dan sudut dengan baik, sekali gus membolehkan pelayar menggunakan laluan kompas secara lebih mudah.

Namun, kelemahan utama Mercator ialah saiz kawasan berhampiran kutub akan kelihatan semakin besar berbanding kawasan berhampiran Garisan Khatulistiwa.

Akibatnya, kawasan seperti Greenland, Kanada, Rusia dan sebahagian Eropah Utara kelihatan jauh lebih besar berbanding saiz sebenarnya jika dibandingkan dengan Afrika, Amerika Selatan atau kawasan Asia berhampiran Khatulistiwa.

Sebagai contoh, Greenland boleh kelihatan hampir sebesar Afrika dalam sesetengah peta Mercator, sedangkan keluasan sebenar Afrika adalah kira-kira 14 kali lebih besar daripada Greenland.

Dalam konteks saintifik, adalah lebih tepat untuk mengatakan bahawa Mercator membesarkan secara tidak seimbang kawasan di latitud tinggi, berbanding mengatakan peta itu semata-mata “mengecilkan Afrika”.

Herotan itu berlaku kerana permukaan bumi yang berbentuk sfera tidak dapat dipindahkan sepenuhnya ke atas permukaan rata tanpa menghasilkan sebarang bentuk perubahan pada saiz, bentuk, jarak atau arah.

Atas sebab itu, tidak ada satu pun peta dua dimensi yang boleh dianggap sempurna untuk semua tujuan.

Projek Equal Earth, yang diperkenalkan pada tahun 2018 oleh ahli kartografi Bojan Šavrič, Tom Patterson dan Bernhard Jenny, direka untuk mengekalkan nisbah keluasan antara kawasan di dunia dengan lebih tepat.

Ini bermaksud jika satu benua mempunyai keluasan sebenar dua kali ganda berbanding benua lain, perbezaan itu akan lebih hampir digambarkan secara proporsional dalam peta Equal Earth.

Bagaimanapun, Equal Earth juga bukan tanpa herotan.

Ia lebih tepat dari segi keluasan, tetapi bentuk, jarak atau sudut tertentu masih boleh berubah kerana semua peta rata perlu membuat kompromi apabila menggambarkan permukaan bumi.

Usaha membetulkan gambaran saiz Afrika dalam peta dunia mendapat momentum melalui kempen yang digerakkan oleh beberapa pertubuhan masyarakat sivil Afrika termasuk Africa No Filter dan Speak Up Africa.

Kempen itu kemudian mendapat sokongan politik di peringkat benua apabila Kesatuan Afrika mengambil pendirian menyokong penggunaan peta dunia yang dianggap lebih adil dari segi representasi geografi.

Pada Februari 2026, Perhimpunan Kesatuan Afrika turut menerima keputusan berkaitan usaha “Correct the Map of Africa on the Globe”.

Negara-negara Afrika berhujah bahawa penggunaan peta yang memperlihatkan Afrika jauh lebih kecil secara relatif boleh mempengaruhi bagaimana generasi pelajar dan masyarakat dunia memahami kedudukan sebenar benua tersebut.

Namun, dakwaan bahawa Gerardus Mercator sengaja mencipta petanya untuk merendahkan atau mengecilkan Afrika tidak mempunyai bukti sejarah yang kukuh.

Mercator menghasilkan peta itu bagi tujuan navigasi pada abad ke-16, dan herotan keluasan yang berlaku adalah kesan matematik daripada reka bentuk projek tersebut.

Justeru, perbezaan perlu dibuat antara fakta saintifik bahawa Mercator menghasilkan herotan saiz dan tafsiran politik bahawa penggunaannya secara berterusan boleh menyumbang kepada persepsi dunia yang berpusat kepada Eropah.

Satu lagi perkembangan yang mempunyai kepentingan kepada rakyat Malaysia ialah negara ini turut tersenarai sebagai salah satu penaja bersama tambahan kepada resolusi berkenaan dalam rekod prosiding PBB.

Malaysia disenaraikan bersama beberapa negara lain termasuk Indonesia, Brazil, Perancis, Qatar, Sri Lanka, Timor-Leste dan Emiriah Arab Bersatu.

Bagaimanapun, rekod yang tersedia ketika ini datang daripada transkrip automatik prosiding PBB, yang sendiri memberi amaran bahawa dokumen berkenaan bukan rekod verbatim rasmi.

Oleh itu, penglibatan Malaysia sebagai penaja bersama mempunyai asas daripada sumber utama PBB, tetapi masih wajar dilaporkan dengan penjelasan mengenai status rekod berkenaan.

Setakat ini, belum terdapat penjelasan awam terperinci daripada kerajaan Malaysia mengenai sebab khusus negara ini menyertai sebagai penaja bersama resolusi tersebut.

Mengapa Amerika Syarikat Menentang?

Amerika Syarikat menjadi satu-satunya negara yang mengundi menentang resolusi itu.

Menurut ringkasan rasmi prosiding PBB, wakil Amerika Syarikat membangkitkan kebimbangan terhadap apa yang dianggap Washington sebagai peluasan agenda politik dan ideologi di dalam Perhimpunan Agung.

Bantahan Amerika Syarikat tidak semestinya bermaksud negara itu menafikan fakta saintifik bahawa Mercator menghasilkan herotan keluasan.

Sebaliknya, bantahan yang direkodkan lebih tertumpu kepada pendekatan institusi dan politik terhadap resolusi berkenaan.

Sementara itu, Ukraine dan Serbia antara negara yang membangkitkan kebimbangan berhubung bagaimana sempadan politik dan wilayah dipaparkan dalam sesetengah contoh peta Equal Earth.

Kesatuan Eropah kemudian menegaskan bahawa resolusi tersebut tidak boleh ditafsirkan sebagai mengubah kedaulatan, sempadan antarabangsa, status wilayah atau tuntutan sesebuah negara.

Ini merupakan perbezaan penting kerana projek geografi sesuatu peta dan sempadan politik yang diletakkan di atas peta tersebut adalah dua perkara yang berbeza.

Mengubah projek peta tidak mengubah undang-undang antarabangsa.

Resolusi PBB itu juga tidak mempunyai kesan undang-undang untuk mengubah sempadan mana-mana negara.

Ia tidak mengubah status Sabah, Sarawak, Malaysia atau mana-mana wilayah lain di dunia.

Ia juga tidak menentukan sempadan maritim, tuntutan wilayah atau kedudukan perlembagaan sesebuah negara.

Keputusan tersebut pada asasnya merupakan satu seruan politik dan pendidikan agar institusi memilih jenis peta yang lebih sesuai dengan tujuan penggunaannya.

Dalam pendidikan geografi, misalnya, penggunaan peta yang mengekalkan keluasan sebenar boleh membantu murid memahami perbezaan saiz benua dengan lebih tepat.

Bagi navigasi pula, Mercator masih mempunyai kelebihan tertentu dan tidak semestinya perlu ditinggalkan.

Resolusi berkenaan turut menggalakkan hubungan dengan syarikat teknologi antarabangsa dalam usaha memperbaiki cara dunia dipaparkan melalui platform digital.

Namun, tiada arahan yang memaksa Google, Apple, Microsoft atau syarikat lain menukar sistem pemetaan mereka dengan serta-merta.

Perkara ini juga mempunyai cabaran teknikal kerana banyak aplikasi peta digital menggunakan sistem yang berkaitan dengan Web Mercator bagi membolehkan paparan peta interaktif, zum dan navigasi dilakukan dengan pantas.

Justeru, perubahan yang mungkin berlaku pada masa depan lebih berkemungkinan melibatkan cara dunia dipaparkan pada skala global, bahan pendidikan dan paparan perbandingan saiz negara, berbanding penghapusan sepenuhnya Mercator daripada sistem navigasi.

Keputusan PBB pada 4 September 2026 menunjukkan bahawa persoalan mengenai peta kini bukan semata-mata isu teknikal kartografi.

Ia turut menyentuh pendidikan, sejarah, persepsi masyarakat dan persoalan mengenai bagaimana manusia memahami kedudukan sesuatu wilayah di dunia.

Namun, peta juga perlu difahami sebagai satu alat representasi, bukannya gambar sebenar bumi.

Setiap projek peta mempunyai kekuatan dan kelemahannya.

Oleh itu, isu sebenar bukan memilih antara satu peta yang “betul” dengan satu peta yang “salah”, tetapi memastikan peta yang digunakan sesuai dengan tujuannya dan orang ramai memahami jenis herotan yang terkandung di dalamnya.

Bagi Malaysia dan Sabah, perkembangan ini turut membawa satu pengajaran penting bahawa bagaimana sesuatu wilayah digambarkan melalui peta boleh mempengaruhi persepsi masyarakat, tetapi gambaran visual itu tidak boleh disamakan dengan kedudukan undang-undang, sempadan antarabangsa atau kedaulatan sesebuah wilayah.

Keputusan PBB tersebut kini membuka ruang kepada perbincangan lebih besar mengenai pendidikan geografi dan cara generasi akan datang melihat dunia, bukan sahaja dari segi bentuknya, tetapi juga dari segi keluasan dan kedudukan sebenar setiap rantau di atas bumi.

Persoalannya ialah, syarikat mana yang sebenarnya menghasilkan keuntungan, syarikat mana yang terus mencatat kerugian, berapa banyak wang kerajaan sudah dilaburkan, berapa banyak dividen dikembalikan kepada negeri, dan berapa banyak nilai ekonomi daripada GLC ini akhirnya benar-benar tinggal di Sabah.

Siasatan SNO mendapati beberapa GLC utama Sabah kini mencatat prestasi kewangan yang kukuh. Antaranya ialah Yayasan Sabah Group dan Innoprise Corporation, SMJ Energy, Sabah Credit Corporation, Sabah Energy Corporation, SEDCO serta Cement Industries Sabah.

Namun pada masa yang sama, terdapat juga syarikat dan anak syarikat yang mengalami masalah kewangan serius.

Kes paling ketara ialah Sabah Development Bank Berhad atau SDB, yang mencatat kerugian sebelum cukai kumpulan sekitar RM739.71 juta bagi tahun kewangan 2025.

Keadaan ini menunjukkan satu hakikat penting.

Tidak semua GLC Sabah gagal, tetapi keuntungan besar beberapa syarikat juga tidak semestinya bermaksud keseluruhan sektor GLC negeri berada dalam keadaan sihat.

Salah satu masalah terbesar yang ditemui ialah Sabah masih belum mempunyai satu pangkalan data awam yang mudah diperiksa rakyat untuk menunjukkan prestasi setiap GLC dan anak syarikatnya.

Rekod rasmi Dewan Undangan Negeri Sabah pada 2024 menyebut kerajaan negeri mempunyai 21 badan berkanun negeri dan 26 syarikat kerajaan negeri yang menjalankan aktiviti komersial.

Namun angka keseluruhan menjadi jauh lebih besar apabila anak syarikat dan entiti berkaitan dimasukkan.

Laporan Ketua Audit Negara kemudian menyatakan sebanyak 125 syarikat Kerajaan Negeri Sabah telah diliputi dalam pelaksanaan sistem e-SelfAudit mulai 2025.

Perbezaan angka ini penting.

Kalau seseorang mengatakan Sabah mempunyai 26 GLC, 100 GLC atau lebih daripada 100 syarikat kerajaan, kita mesti bertanya dahulu apakah yang sedang dikira, syarikat induk, anak syarikat, badan berkanun, syarikat bersekutu atau syarikat tujuan khas.

Tanpa definisi yang sama, angka-angka ini tidak boleh dibandingkan secara terus.

Menteri Kewangan Sabah, Datuk Seri Masidi Manjun, juga pernah mengakui pada 2023 bahawa jumlah GLC negeri yang mengalami kerugian ketika itu adalah lebih banyak berbanding syarikat yang mencatat keuntungan.

Bagaimanapun, kerajaan negeri tidak menerbitkan satu senarai penuh kepada rakyat yang menunjukkan syarikat mana untung, syarikat mana rugi dan berapa besar jumlah kerugian setiap syarikat.

Inilah jurang ketelusan yang masih besar.

Antara kumpulan kerajaan negeri yang mencatat prestasi paling kukuh ialah Yayasan Sabah Group.

Bagi tahun 2025, Yayasan Sabah Group dilaporkan mencatat keuntungan sebelum cukai sebanyak kira-kira RM683 juta, meningkat daripada RM586 juta pada tahun sebelumnya.

Cabang pelaburannya, Innoprise Corporation Sdn Bhd, pula mencatat keuntungan sebelum cukai sekitar RM243 juta dan mengisytiharkan dividen sebanyak RM160 juta.

Ini merupakan jumlah yang besar dan menunjukkan Innoprise masih menjadi salah satu penyumbang kewangan penting kepada Yayasan Sabah.

Namun angka keuntungan pada peringkat syarikat induk tidak menceritakan keseluruhan cerita.

Laporan Ketua Audit Negara mendapati bahawa dalam struktur Innoprise, terdapat anak-anak syarikat yang menghadapi masalah kewangan serius.

Daripada 32 anak syarikat aktif yang dinilai pada 2024, 17 mempunyai defisit ekuiti pemegang saham, manakala lapan anak syarikat mencatat kerugian sebelum cukai selama lima tahun berturut-turut.

Pelaburan dalam anak syarikat juga telah mengalami kemerosotan nilai atau impairment berjumlah kira-kira RM314.47 juta.

Ini bermaksud Innoprise sebagai kumpulan masih mampu mencatat keuntungan besar, tetapi sebahagian daripada portfolio anak syarikatnya masih lemah dan memerlukan perhatian.

Keadaan ini juga menunjukkan mengapa rakyat tidak boleh menilai sesebuah GLC hanya berdasarkan keuntungan syarikat induk.

SMJ Energy pula semakin menjadi salah satu GLC paling penting dalam ekonomi Sabah kerana syarikat ini mewakili penyertaan langsung kerajaan negeri dalam industri minyak dan gas.

Bagi tahun kewangan 2024, akaun diaudit SMJ Energy menunjukkan keuntungan selepas cukai sekitar RM307 juta, dengan aset kumpulan sekitar RM4.9 bilion.

Pada Disember 2025, SMJ Energy membayar dividen tambahan RM50 juta kepada Kerajaan Sabah, menjadikan jumlah dividen terkumpul sejak 2023 sekitar RM160 juta.

Kerajaan Sabah pada awalnya menyediakan modal sekitar RM50 juta kepada syarikat tersebut.

Jika dilihat dari sudut pulangan atas modal negeri, pencapaian ini kelihatan kukuh.

Tetapi SNO juga mendapati terdapat perbezaan antara angka keuntungan belum diaudit dan angka akhir yang telah diaudit bagi 2024.

Pada April 2025, syarikat pernah mengumumkan keuntungan selepas cukai belum diaudit sekitar RM362 juta.

Angka akhir selepas audit kemudian menjadi sekitar RM307 juta.

Perbezaan seperti ini boleh berlaku akibat pelarasan cukai, penilaian aset, perakaunan atau perkara teknikal lain.

Namun demi ketelusan, penjelasan mengenai perbezaan sekitar RM55 juta itu wajar diketahui rakyat.

Apa yang lebih penting ialah SMJ Energy kini memberi Sabah penyertaan langsung dalam aset dan keuntungan petroleum, LNG serta petrokimia.

Ini berbeza daripada keadaan di mana Sabah hanya menerima cukai, royalti atau pembayaran tunai petroleum tanpa mempunyai pegangan langsung dalam aset komersial.

SABAH CREDIT CORPORATION UNTUNG BESAR, TAPI DARI MANA KEUNTUNGAN DATANG?

Sabah Credit Corporation pula mencatat keuntungan sebelum cukai sekitar RM132.7 juta pada 2025, meningkat daripada kira-kira RM118 juta pada tahun sebelumnya.

Portfolio pembiayaannya bernilai sekitar RM3.6 bilion.

Bagaimanapun, kira-kira 95 peratus daripada portfolio pembiayaan itu terdiri daripada pembiayaan peribadi, kebanyakannya kepada penjawat awam.

Dari sudut perniagaan, ini membantu syarikat mengurus risiko kerana bayaran balik boleh dibuat melalui potongan gaji.

Tetapi dari sudut pembangunan ekonomi Sabah, satu lagi soalan perlu ditanya.

Adakah keuntungan besar itu datang daripada kegiatan yang mewujudkan industri baharu, pekerjaan produktif dan kapasiti ekonomi Sabah, atau sebahagian besarnya datang daripada pinjaman pengguna kepada rakyat yang sudah mempunyai pekerjaan tetap?

Ini tidak bermaksud keuntungan Sabah Credit Corporation tidak baik.

Namun GLC kerajaan harus dinilai bukan sekadar berdasarkan keuntungan, tetapi juga berdasarkan kesan ekonomi kepada masyarakat.

Sabah Energy Corporation pula mencatat keuntungan sebelum cukai kumpulan sekitar RM73.04 juta bagi tahun kewangan 2024, meningkat daripada kira-kira RM40.3 juta pada tahun sebelumnya.

Syarikat ini membayar dividen sekitar RM18 juta, meningkat daripada RM14 juta sebelumnya.

SEC terlibat dalam pembekalan gas, tenaga dan aktiviti berkaitan serta turut mempunyai kepentingan dalam Asian Supply Base.

Berdasarkan angka kewangan yang diumumkan, SEC berada dalam kelompok syarikat kerajaan negeri yang mencatat prestasi positif.

Sabah Economic Development Corporation atau SEDCO pula menunjukkan pemulihan yang ketara.

Pada 2025, hasilnya dilaporkan meningkat daripada sekitar RM18 juta kepada hampir RM34 juta.

Keuntungan sebelum cukai pula melonjak daripada sekitar RM3.65 juta kepada kira-kira RM21 juta.

SEDCO turut melaporkan kira-kira RM10 juta dikembalikan kepada kerajaan melalui dividen dan pembayaran balik pinjaman.

Ini menunjukkan tanda pemulihan yang baik.

Namun seperti Innoprise, prestasi SEDCO juga perlu dilihat bersama prestasi setiap anak syarikat dan syarikat berkaitannya.

Cement Industries Sabah atau CIS pula mencatat hasil sekitar RM541 juta bagi tahun kewangan 2025, dengan keuntungan sebelum cukai sekitar RM81 juta.

Syarikat itu turut membayar dividen sebanyak RM40 juta kepada para pemegang saham.

Namun tidak semua RM40 juta itu masuk kepada kerajaan negeri.

Daripada jumlah tersebut, sekitar RM19.9 juta dibayar kepada SEDCO, sekitar RM7.9 juta kepada Sabah Ports Authority dan kira-kira RM12 juta kepada pemegang saham sektor swasta, Tasek Corporation.

Ini merupakan contoh penting tentang bagaimana SNO melihat aliran wang GLC.

Sebuah syarikat boleh mencatat keuntungan RM81 juta, tetapi itu tidak bermaksud semua keuntungan tersebut menjadi milik kerajaan Sabah.

Kita mesti melihat struktur pemilikan dan ke mana dividen akhirnya dibayar.

Jika ada satu GLC yang memerlukan perhatian paling serius, ia ialah Sabah Development Bank.

SDB mencatat kerugian sebelum cukai kumpulan sekitar RM880.11 juta pada 2023.

Pada 2024, kerugiannya berkurang dengan ketara kepada sekitar RM85.87 juta.

Namun pada 2025, keadaan kembali merosot apabila SDB mencatat kerugian sebelum cukai sekitar RM739.71 juta.

Salah satu sebab utama ialah syarikat terpaksa mengiktiraf sekitar RM846.55 juta kerugian kemerosotan nilai terhadap pinjaman dan pembiayaan.

Maksudnya, bank itu menilai bahawa sebahagian daripada pinjaman yang pernah diberikan sebelum ini mungkin tidak akan dapat dikutip sepenuhnya.

Ini bukan semestinya bermaksud RM846 juta wang tunai baru dibelanjakan pada 2025.

Sebahagian besar pinjaman tersebut mungkin diberikan bertahun-tahun sebelumnya.

Tetapi dari sudut ekonomi, apabila pinjaman mengalami impairment, bank mengakui nilai sebenar aset pinjaman itu telah jatuh kerana kebarangkalian wang tersebut dapat diperoleh kembali semakin rendah.

RAM Ratings turut melaporkan bahawa sekitar RM554 juta daripada impairment pada 2025 berkaitan pendedahan pinjaman bermasalah terbesar SDB, selepas nilai cagaran yang dijangka diperoleh daripada penjualan aset disemak turun dengan ketara.

Menjelang Jun 2026, nisbah pinjaman terjejas kasar SDB masih berada sekitar 80 peratus.

Angka ini amat tinggi.

RAM turut menyatakan bahawa SDB telah memperoleh kembali kira-kira RM1.4 bilion daripada hampir RM5 bilion pinjaman bermasalah lama yang diwarisi sebelum proses penstrukturan bermula pada separuh kedua 2023.

Namun jumlah yang masih terdedah kepada risiko kekal besar.

Kesan kerugian tersebut boleh dilihat melalui kedudukan modal SDB.

Dana pemegang saham kumpulan SDB jatuh daripada sekitar RM527.51 juta pada akhir 2024 kepada hanya RM87.80 juta pada akhir 2025.

Pada masa sama, Kerajaan Sabah terus memberikan sokongan modal kepada bank tersebut.

RAM melaporkan bahawa sekitar RM360 juta deposit subordinat telah dipermodalkan, manakala tambahan sekitar RM300 juta dijadualkan untuk dipermodalkan menjelang akhir 2026.

Kerana SDB dimiliki sepenuhnya oleh Kerajaan Sabah, risiko kewangannya juga mempunyai implikasi terus terhadap wang dan aset awam.

Sebab itu rakyat berhak bertanya soalan yang lebih terperinci.

Siapa yang menerima pinjaman bermasalah tersebut?

Untuk projek apa pinjaman itu diberikan?

Berapakah jumlah asal pinjaman?

Apakah jenis cagaran yang digunakan?

Berapa banyak yang sudah berjaya dikutip?

Apakah aset yang sudah dijual?

Siapa pembelinya?

Dan berapa banyak lagi modal daripada kerajaan negeri yang mungkin diperlukan untuk memulihkan SDB?

Ini bukan tuduhan terhadap mana-mana pihak.

Ini merupakan persoalan biasa dalam pengurusan kewangan awam yang perlu dijawab secara telus.

Pada Julai 2025, selepas kerugian SDB berkurang daripada hampir RM880 juta pada 2023 kepada sekitar RM86 juta pada 2024, pihak bank menjangkakan bahawa ia boleh mencatat keuntungan sederhana bagi 2025.

Namun keputusan akhir menunjukkan perkara sebaliknya.

Daripada jangkaan keuntungan sederhana, kumpulan SDB akhirnya mencatat kerugian hampir RM740 juta.

Perbezaan antara jangkaan dan keputusan sebenar ini menjadikan SDB satu kes penting untuk dipantau di bawah konsep SNO “Janji lawan Pelaksanaan” atau Promise vs Delivery.

Penjelasan mengenai kerugian itu memang telah diberikan, iaitu pengiktirafan impairment besar terhadap pinjaman lama.

Tetapi rakyat masih perlu mengetahui bagaimana pinjaman-pinjaman bermasalah tersebut diluluskan pada asalnya dan sama ada sistem kawalan serta pengurusan risiko ketika itu mencukupi.

Rekod kerajaan negeri turut menunjukkan beberapa syarikat dan entiti lain pernah mencatat keuntungan serta membayar dividen.

Antaranya termasuk Sawit Kinabalu, Desa Group, Sabah International Dairies, Borneo Development Corporation, KKIP dan beberapa syarikat lain.

Dokumen belanjawan kerajaan juga menyenaraikan beberapa syarikat lain sebagai entiti yang menghasilkan keuntungan atau dividen.

Namun SNO memilih untuk tidak memberikan ranking tepat terhadap semua syarikat ini selagi akaun terkini, jumlah aset, hutang, keuntungan selepas cukai, modal kerajaan dan prestasi anak syarikat tidak dapat diperiksa dengan lengkap.

Ini penting kerana membayar dividen tidak semestinya bermaksud sesebuah syarikat sangat menguntungkan.

Sebuah syarikat boleh membayar dividen kecil tetapi mempunyai aset dan modal kerajaan yang sangat besar.

Sebab itu ukuran yang lebih berguna ialah berapa tinggi pulangan berbanding modal dan aset awam yang digunakan.

APA YANG RAKYAT PATUT DAPAT TAHU?

Sabah memerlukan satu sistem pendedahan GLC yang lebih lengkap.

Bagi setiap syarikat kerajaan, rakyat sepatutnya boleh melihat kadar pemilikan Kerajaan Sabah, jumlah modal asal yang diberikan, tambahan suntikan modal, nilai aset, jumlah hutang, jaminan kerajaan, hasil tahunan, keuntungan atau kerugian, keuntungan terkumpul, dividen dibayar, pinjaman kerajaan, bilangan pekerja, peluang pekerjaan Sabahan, perolehan tempatan dan prestasi sekurang-kurangnya lima tahun.

Maklumat seperti ini sekarang berada dalam pelbagai laporan yang berasingan.

Ada yang terkandung dalam laporan audit.

Ada yang terdapat dalam penyata kewangan syarikat.

Ada yang diumumkan semasa sidang Dewan Undangan Negeri.

Ada pula yang hanya terdapat dalam kenyataan media.

Akibatnya, rakyat biasa sukar mendapatkan gambaran penuh tentang prestasi sebenar semua syarikat milik mereka sendiri.

Pada Disember 2025, Ketua Menteri Datuk Seri Hajiji Noor mengumumkan bahawa GLC yang gagal mencatat keuntungan selama lima tahun berturut-turut akan dikaji semula.

Jika syarikat tersebut tidak mempunyai prospek pemulihan yang munasabah, kerajaan mempertimbangkan kemungkinan untuk menutupnya.

Kerajaan turut menegaskan dasar dividen minimum bersamaan 10 peratus daripada keuntungan selepas cukai serta pemantauan prestasi yang lebih ketat.

Dasar ini pada asasnya merupakan langkah yang wajar.

Namun persoalan sekarang ialah pelaksanaan.

Syarikat mana yang telah gagal lima tahun berturut-turut?

Berapa buah yang sudah dikenakan pelan pemulihan?

Berapa syarikat yang sudah digabungkan?

Berapa yang sudah ditutup?

Berapa lembaga pengarah atau pengurusan sudah ditukar?

Dan berapa banyak wang kerajaan masih diperlukan untuk menyelamatkan GLC yang tidak berdaya maju?

Setakat maklumat awam yang dapat diperiksa, belum ada satu senarai lengkap diterbitkan kepada rakyat.

Satu lagi perkara penting ialah rakyat tidak sepatutnya menilai kejayaan GLC berdasarkan keuntungan sahaja.

Sebuah syarikat kerajaan boleh mencatat keuntungan RM100 juta.

Tetapi kalau ia menggunakan aset kerajaan bernilai beberapa bilion ringgit, tanah luas atau mendapat jaminan kerajaan, keuntungan RM100 juta mungkin sebenarnya bukan pulangan yang tinggi.

Sebaliknya, syarikat yang mencatat keuntungan lebih kecil mungkin memainkan peranan strategik yang sangat penting jika ia mencipta pekerjaan, menurunkan kos perkhidmatan atau membangunkan industri baharu.

Oleh itu, setiap GLC Sabah patut diuji dengan soalan yang sama.

Berapa banyak keuntungan dikembalikan kepada negeri?

Berapa banyak pekerjaan berkualiti diberikan kepada rakyat Sabah?

Berapa banyak kontrak dan pembelian diberikan kepada syarikat tempatan?

Berapa banyak kemahiran dan teknologi dipindahkan kepada Sabahan?

Dan berapa banyak daripada keseluruhan nilai ekonomi yang akhirnya tinggal dalam Sabah?

GLC BUKAN MILIK KERAJAAN SEMATA-MATA, IA MILIK RAKYAT

Secara prinsip, GLC diwujudkan menggunakan modal, aset, hak ekonomi atau sumber awam.

Maka kejayaan sesebuah GLC bukan hanya perkara antara lembaga pengarah dengan kerajaan negeri.

Ia adalah isu kepentingan rakyat.

Kalau syarikat seperti SMJ Energy, Innoprise, SEC atau Cement Industries Sabah menghasilkan keuntungan besar dan memberikan pulangan kepada negeri, rakyat patut tahu bagaimana keuntungan itu akhirnya digunakan untuk pembangunan.

Kalau syarikat seperti SDB mengalami kerugian ratusan juta ringgit, rakyat juga berhak mengetahui bagaimana kerugian itu berlaku dan apakah langkah yang diambil supaya masalah sama tidak berulang.

Kerugian GLC mempunyai kos peluang.

Kalau RM100 juta perlu digunakan untuk memulihkan satu syarikat kerajaan, RM100 juta yang sama tidak boleh digunakan pada masa sama untuk memperbaiki jalan, bekalan air, hospital, sekolah, elektrik atau program ekonomi rakyat kecuali kerajaan mempunyai sumber pendapatan tambahan.

Sebab itu kerugian GLC bukan sekadar angka dalam penyata kewangan.

Ia boleh memberi kesan kepada keupayaan kerajaan membiayai keperluan rakyat.

Bukti yang ada tidak menyokong dakwaan bahawa semua GLC Sabah gagal.

Sebahagiannya jelas menghasilkan keuntungan besar dan memberikan pulangan kepada negeri.

Yayasan Sabah dan Innoprise, SMJ Energy, Sabah Credit Corporation, Sabah Energy Corporation, SEDCO dan Cement Industries Sabah menunjukkan prestasi kewangan yang positif berdasarkan angka terkini yang dapat disahkan.

Namun keuntungan beberapa syarikat tidak boleh digunakan untuk menyimpulkan bahawa keseluruhan sistem GLC Sabah berada dalam keadaan baik.

Laporan Ketua Audit Negara mengenai anak-anak syarikat Innoprise menunjukkan bagaimana syarikat induk yang untung masih boleh mempunyai sejumlah besar anak syarikat yang lemah.

Sabah Development Bank pula menunjukkan bagaimana satu institusi milik penuh kerajaan boleh mengalami kerugian hampir RM740 juta dalam satu tahun dan pada masa sama memerlukan sokongan modal berterusan daripada negeri.

Sebab itu persoalan sebenar bukan sekadar:

“GLC mana yang untung dan mana yang rugi?”

Persoalan yang lebih besar ialah:

“Selepas mengambil kira semua modal kerajaan, hutang, kerugian, dividen dan aset, adakah keseluruhan sistem GLC Sabah benar-benar menambah kekayaan rakyat Sabah atau sebahagiannya sedang menggunakan lebih banyak nilai awam daripada yang dikembalikan?”

Untuk menjawab persoalan itu dengan tepat, Kerajaan Sabah perlu menerbitkan satu Sabah GLC Scorecard yang lengkap dan dikemas kini setiap tahun.

Rakyat sepatutnya dapat melihat dalam satu tempat setiap GLC, jumlah pemilikan kerajaan, modal yang dilaburkan, keuntungan atau kerugian, hutang, jaminan kerajaan, dividen, pekerjaan, perolehan tempatan dan prestasi lima tahun.

Sebab akhirnya, wang GLC bukan sekadar wang syarikat.

Asetnya berasal daripada negeri.

Risikonya boleh ditanggung oleh negeri.

Dan manfaatnya sepatutnya kembali kepada rakyat Sabah.

Dokumen Central Intelligence Agency atau CIA bertajuk Islam and Politics: A Compendium, yang disediakan pada 1984, mencatatkan bahawa ribuan pelarian Muslim Thai memasuki Malaysia pada 1981 dan pihak Thailand ketika itu menuduh Malaysia melatih pemberontak Muslim Thai. CIA-RDP84S00927R000300110003-7.pdf

Bagaimanapun, penelitian terhadap rekod sejarah, dokumen kerajaan dan kajian akademik menunjukkan dua perkara dalam catatan CIA itu perlu dipisahkan dengan jelas.

Kemasukan besar-besaran penduduk Muslim Thai ke Malaysia pada 1981 memang disokong oleh pelbagai sumber bebas. Sebaliknya, dakwaan bahawa kerajaan Malaysia sendiri menjalankan program latihan untuk pemberontak Muslim Thai masih belum dapat dibuktikan berdasarkan dokumen yang tersedia kepada umum.

Kajian sejarah yang diterbitkan oleh penyelidik Universiti Malaya mendapati lebih 1,000 penduduk Melayu Islam dari kawasan selatan Thailand mula memasuki Kedah dan Perak pada awal 1981.

Jumlah itu kemudian meningkat sepanjang Mac dan April.

Sebahagian besar pelarian dipercayai berasal dari kawasan sekitar Betong dan kampung-kampung berhampiran sempadan, termasuk Rombong Ulu, Charok Ayam, Ban Charok, Susu dan Ban Kapeak.

Mereka dipercayai berjalan melalui laluan hutan sebelum memasuki kawasan seperti Sik, Baling, Kroh dan Grik.

Menjelang April 1981, jumlah keseluruhan pelarian dianggarkan sekitar 1,900 orang, termasuk mereka yang tinggal bersama saudara-mara atau penduduk tempatan dan tidak didaftarkan di pusat penempatan sementara.

Laporan Reuters ketika itu pula menyebut lebih 1,700 pelarian berada di Malaysia.

CIA dalam bahagian lain dokumen sama menganggarkan kira-kira 2,000 Muslim Thai telah melarikan diri ke Malaysia semasa operasi keselamatan di kawasan selatan Thailand.

Perbezaan angka antara 1,700, 1,900 dan kira-kira 2,000 dipercayai berpunca daripada kaedah pengiraan yang berbeza, terutama kerana sebahagian pelarian tidak tinggal di kem rasmi.

Krisis tersebut berlaku ketika kawasan sempadan Malaysia-Thailand berdepan beberapa konflik serentak.

Parti Komunis Malaya atau PKM masih mempunyai pangkalan dan kawasan operasi di selatan Thailand, khususnya sekitar kawasan hutan berhampiran sempadan.

Pada masa sama, gerakan pemisah Melayu Islam seperti Patani United Liberation Organisation atau PULO semakin aktif dalam memperjuangkan kepentingan masyarakat Melayu Islam di selatan Thailand.

PULO, yang ditubuhkan pada penghujung 1960-an, muncul sebagai salah satu pertubuhan pemisah paling berpengaruh pada zaman tersebut.

Persaingan antara PKM dan PULO untuk mendapatkan pengaruh dalam kalangan penduduk Melayu Islam sekitar Betong dipercayai menjadi antara faktor utama yang memburukkan keadaan keselamatan.

Sebahagian penduduk yang ditemu bual pada masa itu mendakwa mereka berdepan tekanan daripada pihak komunis, sementara pada masa yang sama bimbang dianggap sebagai penyokong gerakan pemisah oleh pihak berkuasa Thailand.

Keadaan itu menyebabkan masyarakat kampung berada dalam kedudukan yang amat sukar kerana mereka boleh dicurigai oleh beberapa pihak secara serentak.

Sebahagian pelarian mendakwa mereka meninggalkan kampung selepas merasakan keselamatan mereka tidak lagi terjamin.

Ada antara mereka turut mendakwa ancaman, intimidasi dan tekanan daripada kumpulan bersenjata menyebabkan mereka mengambil keputusan menyeberangi sempadan.

Namun kerajaan Thailand ketika itu menolak dakwaan bahawa operasi keselamatan kerajaan menjadi punca utama penghijrahan tersebut.

Pihak keselamatan Thailand menyatakan keadaan di kawasan itu turut dipengaruhi aktiviti komunis, PULO, kumpulan penyeludup serta penjenayah bersenjata.

Thailand kemudiannya menyiarkan pengumuman melalui radio dalam bahasa Thai, Melayu dan Cina bagi menggesa penduduk tidak meninggalkan kampung masing-masing.

Pasukan keselamatan Thailand turut memberikan jaminan bahawa tentera, polis dan Border Patrol Police akan melindungi penduduk.

Pada Jun 1981, pihak berkuasa Thailand juga menawarkan pengampunan kepada anggota serta penyokong PULO yang bersedia menyerahkan senjata.

Malaysia pada ketika itu mengambil pendekatan berhati-hati.

Kerajaan Malaysia memberikan perlindungan sementara, makanan dan bantuan kemanusiaan kepada pelarian melalui agensi kerajaan serta pertubuhan seperti Bulan Sabit Merah.

Sebahagian kanak-kanak pelarian turut diberikan pendidikan sementara, termasuk pembelajaran Bahasa Malaysia dan Bahasa Inggeris.

Bagaimanapun, kerajaan Malaysia berkali-kali menegaskan bahawa bantuan tersebut bersifat kemanusiaan dan tidak bermaksud Kuala Lumpur menyokong PULO atau perjuangan bersenjata di selatan Thailand.

Perkara itu penting kerana Thailand sejak sekian lama mencurigai kewujudan hubungan antara kumpulan pemisah selatan Thailand dengan individu atau rangkaian tertentu di Malaysia, khususnya di negeri-negeri berhampiran sempadan seperti Kelantan.

Hubungan kekeluargaan, agama, budaya dan bahasa antara masyarakat Melayu di kedua-dua belah sempadan sememangnya sangat rapat.

Namun simpati masyarakat atau hubungan antara individu tidak semestinya membuktikan penglibatan rasmi kerajaan Malaysia.

Rekod Parlimen Malaysia bertarikh 8 Jun 1981 memberikan gambaran jelas mengenai pendirian rasmi kerajaan pada ketika itu.

Dalam Dewan Rakyat, Dr Mahathir Mohamad, yang ketika itu merupakan Timbalan Perdana Menteri, ditanya mengenai dakwaan hubungan antara beberapa agensi kerajaan Malaysia dengan PULO.

Mahathir menyatakan bahawa Jabatan Perdana Menteri, Kementerian Dalam Negeri dan Kementerian Luar Negeri tidak mempunyai hubungan dengan PULO.

Beliau turut menegaskan bahawa Malaysia menganggap isu PULO sebagai urusan dalaman Thailand.

Kenyataan itu merupakan antara bukti primer paling penting dalam menilai dakwaan bahawa kerajaan Malaysia secara rasmi membantu gerakan pemisah selatan Thailand.

Namun, seperti mana-mana penafian kerajaan mengenai isu keselamatan atau operasi sulit, kenyataan tersebut membuktikan pendirian rasmi Malaysia tetapi tidak dengan sendirinya mampu menjelaskan setiap kemungkinan hubungan tidak rasmi yang mungkin berlaku di kawasan sempadan.

Perkara paling penting dalam membaca dokumen CIA ialah memahami cara ayat tersebut ditulis.

CIA tidak menyatakan bahawa agensi perisikan Amerika Syarikat sendiri telah membuktikan Malaysia melatih pemberontak.

Sebaliknya, dokumen itu menyatakan bahawa pihak Thailand “charged Malaysia”, iaitu menuduh Malaysia melatih pemberontak Muslim Thai.

Dalam bahagian berasingan mengenai Thailand, CIA pula menyatakan kumpulan pemisah dipercayai menerima perlindungan di Malaysia dan mungkin mempunyai hubungan dengan PAS.

Namun, apabila CIA membincangkan latihan ketenteraan kepada pemisah, dokumen itu menyebut Libya sebagai negara yang disyaki memberikan bantuan dan latihan, sementara sebahagian anggota pemberontak dilaporkan menerima latihan di Syria dengan penglibatan Palestine Liberation Organization atau PLO.

Sekiranya CIA telah mempunyai bukti kukuh mengenai latihan yang dianjurkan oleh kerajaan Malaysia, perkara itu sepatutnya muncul sebagai penemuan perisikan yang lebih terperinci, termasuk siapa yang terlibat, lokasi latihan atau agensi bertanggungjawab.

Maklumat sedemikian tidak terdapat dalam dokumen berkenaan.

Dakwaan terhadap Malaysia sebenarnya bukan bermula dengan krisis pelarian 1981.

Satu kajian kerajaan Amerika Syarikat yang dinyahrahsia dan disediakan pada 1972 sudah merekodkan bahawa pegawai wilayah serta daerah di selatan Thailand percaya Malaysia membantu gerakan pemisah.

Namun penulis laporan tersebut menyatakan tidak terdapat bukti yang menyokong dakwaan penglibatan rasmi kerajaan Malaysia.

Keadaan ini menunjukkan bahawa hubungan Malaysia-Thailand ketika itu diwarnai dengan rasa curiga dua hala.

Thailand bimbang Malaysia menjadi tempat perlindungan gerakan pemisah Melayu Islam.

Malaysia pula bimbang Thailand tidak cukup tegas mengambil tindakan terhadap anggota Parti Komunis Malaya yang menggunakan wilayah selatan Thailand sebagai kawasan perlindungan dan operasi.

Dengan kata lain, kedua-dua negara berdepan kumpulan pemberontak yang menggunakan kawasan sempadan sebagai ruang pergerakan.

Terdapat bukti sejarah bahawa anggota atau penyokong PULO mempunyai jaringan sosial dan politik di Malaysia.

Kajian akademik turut mencatatkan kewujudan aktiviti organisasi PULO di kawasan Kelantan, termasuk sekitar Tumpat.

Sebahagian ahli politik dan masyarakat Melayu di Malaysia juga menunjukkan simpati terhadap nasib masyarakat Melayu Islam di selatan Thailand.

Namun terdapat perbezaan besar antara memberi perlindungan kepada individu, mempunyai hubungan politik, menyampaikan bantuan tidak rasmi atau membenarkan seseorang tinggal di Malaysia dengan menjalankan program latihan ketenteraan yang ditaja kerajaan.

Setakat dokumen yang telah diteliti, tiada arahan kabinet, rekod ketenteraan, senarai jurulatih, lokasi kem latihan, peruntukan kewangan atau dokumen operasi kerajaan Malaysia yang membuktikan kerajaan Persekutuan secara rasmi melatih pemberontak Muslim Thai pada 1981.

Oleh itu, dakwaan tersebut masih perlu diklasifikasikan sebagai dakwaan sejarah yang belum dibuktikan secara muktamad.

Menjelang penghujung April 1981, sebahagian pelarian mula kembali ke Thailand selepas kerajaan Thailand memberikan jaminan keselamatan.

Jumlah pelarian di Malaysia kemudian berkurangan secara berperingkat.

Pada awal Julai, laporan ketika itu menunjukkan majoriti daripada lebih 1,700 pelarian telah kembali.

Menjelang September, hanya sebahagian kecil dipercayai masih berada di Malaysia.

Walaupun krisis itu akhirnya reda, punca lebih besar yang melibatkan identiti Melayu Patani, hubungan dengan kerajaan pusat Thailand, ketidakseimbangan pembangunan dan konflik bersenjata di wilayah selatan tidak pernah hilang sepenuhnya.

Krisis 1981 memperlihatkan dilema besar yang dihadapi Kuala Lumpur.

Pada satu pihak, Malaysia memerlukan kerjasama tentera dan keselamatan Thailand untuk memerangi PKM yang beroperasi dari wilayah selatan Thailand.

Pada pihak lain, masyarakat Melayu di Malaysia mempunyai hubungan sejarah, budaya dan agama yang sangat dekat dengan masyarakat Melayu Islam di Patani, Yala, Narathiwat dan kawasan sekitarnya.

Sebarang tindakan yang dilihat terlalu keras terhadap pelarian Melayu Islam berpotensi menimbulkan reaksi dalam negara.

Sebaliknya, bantuan yang terlalu terbuka kepada kumpulan pemisah pula berisiko merosakkan hubungan Malaysia-Thailand.

Malaysia akhirnya memilih pendekatan yang membezakan bantuan kemanusiaan kepada orang awam daripada sokongan politik atau ketenteraan kepada PULO.

Kajian terhadap dokumen CIA, rekod Parlimen Malaysia, laporan media zaman tersebut dan penyelidikan sejarah menunjukkan bahawa krisis 1981 memang berlaku dan melibatkan jumlah pelarian yang besar.

Secara munasabah, sekitar 1,700 hingga 1,900 orang Melayu Islam dari selatan Thailand memasuki Malaysia, manakala CIA kemudian memberikan anggaran sekitar 2,000 orang.

Begitu juga, memang benar pihak Thailand pada ketika itu menuduh atau mengesyaki Malaysia membantu kumpulan pemisah Muslim.

Tetapi berdasarkan bukti yang tersedia setakat ini, tidak wajar untuk menyatakan sebagai fakta bahawa kerajaan Malaysia telah terbukti melatih pemberontak Muslim Thai.

Ayat yang lebih tepat ialah bahawa Thailand membuat tuduhan terhadap Malaysia, sementara Kuala Lumpur menafikan penglibatan rasmi dan bukti dokumentari yang membuktikan program latihan kerajaan Malaysia masih belum ditemui.

Krisis 1981 bukan sekadar cerita mengenai pelarian atau pemberontakan. Ia memperlihatkan kerumitan sempadan Malaysia-Thailand ketika Perang Dingin, apabila konflik komunis, perjuangan Melayu Patani, hubungan etnik merentas sempadan dan kepentingan keselamatan dua negara bertembung dalam satu kawasan yang sama.

Bagi memahami sejarah tersebut dengan adil, tuduhan, fakta dan bukti perlu sentiasa dipisahkan dengan jelas.

Kontroversi itu tercetus selepas Hadi, ketika berucap pada Muktamar Tahunan PAS ke-72 di Kota Bharu, mendakwa wakil Amerika Syarikat pernah bersedia membantu pihak pembangkang menjatuhkan kerajaan BN pada satu ketika PAS masih bersama Pakatan Rakyat.

Menurut Hadi, beberapa pemimpin PAS termasuk Takiyuddin Hassan dan Ahmad Samsuri Mokhtar pernah menghadiri pertemuan dengan wakil Amerika Syarikat. Beliau mendakwa dalam pertemuan itu wujud tawaran atau kesediaan daripada pihak Amerika untuk membantu menjatuhkan kerajaan ketika itu.

Bagaimanapun, Kedutaan Amerika Syarikat di Kuala Lumpur menolak dakwaan tersebut secara langsung.

Chargé d’Affaires ad interim Kedutaan Amerika Syarikat, David H. Gamble Jr, berkata Amerika Syarikat tidak pernah cuba menentukan siapa yang harus memimpin Malaysia.

Kedutaan itu menyifatkan sebarang dakwaan yang menyatakan sebaliknya sebagai tidak benar.

Penafian tersebut menjadikan isu ini satu pertikaian fakta secara terbuka antara seorang pemimpin kanan politik Malaysia dengan kerajaan Amerika Syarikat.

Apa yang sudah disahkan setakat ini ialah pemimpin PAS memang pernah mempunyai pertemuan dengan wakil diplomatik Amerika Syarikat. Namun, kewujudan pertemuan semata-mata tidak membuktikan bahawa Amerika Syarikat pernah menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan Malaysia.

Takiyuddin turut mengesahkan bahawa satu pertemuan dengan wakil Kedutaan Amerika Syarikat pernah berlangsung.

Menurut keterangannya yang dilaporkan media, wakil kedutaan ketika itu bertanya sama ada PAS bercadang menjatuhkan kerajaan BN.

Bagaimanapun, penjelasan Takiyuddin setakat yang dilaporkan kepada umum tidak secara jelas mengesahkan bahawa Amerika Syarikat menawarkan bantuan untuk melakukan perkara tersebut.

Perbezaan ini penting kerana terdapat jurang yang besar antara seorang diplomat bertanya sama ada sesebuah parti pembangkang bercadang menggantikan kerajaan dengan satu dakwaan bahawa negara asing menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan.

Pertemuan diplomat asing dengan parti pembangkang, kerajaan, pertubuhan masyarakat sivil, ahli akademik atau tokoh politik merupakan sebahagian daripada amalan diplomatik biasa di banyak negara.

Sebaliknya, tawaran bantuan untuk mengatur atau mempengaruhi pertukaran kerajaan akan membawa implikasi diplomatik dan politik yang jauh lebih serius.

Setakat ini, tidak terdapat dokumen awam, rekod kewangan, komunikasi diplomatik, surat, e-mel atau bukti bebas lain yang menunjukkan Amerika Syarikat pernah menawarkan wang, bantuan operasi atau sokongan lain kepada PAS untuk menjatuhkan kerajaan BN.

Semakan terhadap rekod terdahulu mendapati Hadi sebenarnya pernah menceritakan satu pertemuan dengan seorang duta Amerika Syarikat dalam satu tulisan yang diterbitkan oleh media rasmi PAS pada Jun 2017.

Dalam tulisan tersebut, Hadi menyatakan pertemuan itu berlaku dalam konteks Pilihan Raya Umum ke-13 pada 2013.

Menurut catatan itu, seorang duta Amerika Syarikat mahu bertemu dengan Hadi dan beliau akhirnya menghadiri pertemuan tersebut bersama Mustafa Ali serta Ahmad Samsuri Mokhtar.

Hadi berkata antara persoalan yang dibangkitkan ketika itu ialah siapa yang akan dicalonkan PAS sebagai perdana menteri sekiranya pembangkang memenangi pilihan raya.

Beliau kemudian dilaporkan menjawab dengan bertanya siapa pula calon yang disukai Amerika Syarikat.

Keterangan pada 2017 itu penting kerana dakwaan terbaru Hadi pada 2026 kelihatan dikaitkan dengan tempoh lawatan Presiden Amerika Syarikat ketika itu, Barack Obama, ke Malaysia pada April 2014.

Sekiranya Hadi merujuk kepada pertemuan yang sama, terdapat persoalan mengenai perbezaan tahun, susunan kejadian dan individu yang hadir.

Bagaimanapun, tidak boleh ditolak kemungkinan bahawa terdapat lebih daripada satu pertemuan antara pemimpin PAS dan diplomat Amerika Syarikat.

Oleh itu, perbezaan itu belum membuktikan bahawa Hadi membuat kenyataan palsu, tetapi ia memerlukan penjelasan lanjut daripada PAS untuk memastikan kronologi sebenar.

Obama mengadakan lawatan rasmi ke Malaysia pada April 2014 dan bertemu Perdana Menteri ketika itu, Datuk Seri Najib Razak.

Pada masa yang sama, pegawai kanan pentadbiran Amerika turut berhubung dengan beberapa pemimpin pembangkang dan masyarakat sivil.

Rekod rasmi Rumah Putih menunjukkan Penasihat Keselamatan Negara Amerika Syarikat ketika itu, Susan Rice, bertemu beberapa pemimpin pembangkang Malaysia pada 28 April 2014.

Laporan pada masa itu mengenal pasti mereka sebagai Anwar Ibrahim daripada PKR, Lim Guan Eng daripada DAP dan Mustafa Ali daripada PAS.

Pertemuan tersebut secara rasmi digambarkan sebagai sebahagian daripada usaha Amerika Syarikat memahami perkembangan politik, demokrasi, ketelusan dan pembaharuan di Malaysia.

Rekod awam yang ada tidak menunjukkan bahawa pertemuan berkenaan bertujuan membantu pembangkang menjatuhkan kerajaan BN.

Hakikat bahawa Washington bertemu pemimpin pembangkang juga tidak semestinya membuktikan campur tangan kerana diplomat lazimnya berhubung dengan pelbagai pihak bagi memahami keadaan politik negara tempat mereka bertugas.

Sekiranya bukti kukuh muncul bahawa diplomat asing benar-benar menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan sesebuah negara di luar proses demokratik dan perlembagaan, perkara itu berpotensi menjadi isu diplomatik yang serius.

Konvensyen Vienna mengenai Hubungan Diplomatik menetapkan bahawa diplomat mempunyai kewajipan untuk tidak campur tangan dalam urusan dalaman negara tuan rumah.

Namun, undang-undang antarabangsa juga tidak melarang diplomat bertemu parti pembangkang atau bertanya mengenai perkembangan politik.

Yang menjadi persoalan utama dalam kes ini ialah sama ada pertemuan itu sekadar perbincangan politik biasa atau benar-benar melibatkan tawaran bantuan untuk mengubah kerajaan.

Setakat ini, bukti awam hanya mengesahkan bahawa pertemuan dan perbincangan politik berlaku.

Dakwaan bahawa Amerika Syarikat menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan BN masih belum disahkan secara bebas dan telah dinafikan secara rasmi oleh Kedutaan Amerika Syarikat.

Untuk menentukan apa yang sebenarnya berlaku, beberapa perkara memerlukan penjelasan lanjut.

Antaranya ialah tarikh sebenar pertemuan, identiti pegawai Amerika Syarikat yang didakwa membuat tawaran, bentuk bantuan yang kononnya ditawarkan, serta sama ada terdapat catatan, surat, e-mel atau dokumen lain berkaitan pertemuan itu.

Satu lagi persoalan ialah sama ada kerajaan Malaysia, Wisma Putra, polis, Cawangan Khas atau agensi keselamatan negara pernah dimaklumkan mengenai dakwaan campur tangan asing tersebut pada masa kejadian.

Keterangan lanjut daripada Ahmad Samsuri, Takiyuddin dan Mustafa Ali juga penting kerana mereka disebut sebagai individu yang terlibat dalam pertemuan berkaitan.

Sekiranya mereka dapat mengesahkan secara bebas bahawa tawaran bantuan tertentu memang dibuat, ia akan memberi dimensi baharu kepada isu ini.

Sebaliknya, jika keterangan mereka hanya menunjukkan diplomat Amerika bertanya mengenai rancangan politik PAS, ia akan memberikan gambaran yang berbeza daripada dakwaan bahawa Washington menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan.

Berdasarkan maklumat yang tersedia kepada umum setakat ini, terdapat bukti bahawa pemimpin PAS pernah bertemu diplomat Amerika Syarikat dan bahawa masa depan politik Malaysia pernah dibincangkan.

Namun, tiada bukti awam yang mencukupi untuk mengesahkan bahawa Amerika Syarikat benar-benar menawarkan bantuan bagi menjatuhkan kerajaan BN.

Dalam masa yang sama, penafian Kedutaan Amerika Syarikat juga tidak dengan sendirinya membuktikan apa yang berlaku dalam pertemuan tertutup lebih sedekad lalu.

Oleh itu, perkara ini sepatutnya dilaporkan sebagai satu dakwaan yang dipertikaikan dan belum dapat disahkan secara bebas, bukannya sebagai fakta yang sudah terbukti.

Bagi memastikan ketelusan, PAS wajar memberikan butiran lebih lengkap mengenai tarikh, peserta dan kandungan sebenar pertemuan tersebut jika rekod berkenaan masih ada.

Sehingga bukti tambahan dikemukakan, persoalan sama ada Washington pernah benar-benar menawarkan bantuan untuk menjatuhkan kerajaan Malaysia kekal belum terjawab.