Rekod rasmi PBB menunjukkan pemilihan Malaysia menjadi pencetus langsung, namun keputusan Sukarno berlaku dalam konteks Konfrontasi, pertikaian dekolonisasi dan persaingan geopolitik yang jauh lebih luas
JAKARTA, 6 Sept 2026: Tindakan Presiden Indonesia Sukarno membawa negaranya keluar daripada penyertaan aktif dalam Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada Januari 1965 memang berkait secara langsung dengan pemilihan Malaysia sebagai anggota tidak tetap Majlis Keselamatan PBB, tetapi rekod sejarah menunjukkan bahawa keputusan itu bukan semata-mata berpunca daripada perebutan satu kerusi dalam badan antarabangsa tersebut.
Krisis diplomatik itu berlaku ketika hubungan Indonesia dan Malaysia berada pada tahap paling tegang akibat Konfrontasi, satu kempen politik dan ketenteraan yang dilancarkan Jakarta terhadap pembentukan Malaysia.
Kerajaan Sukarno ketika itu melihat penubuhan Malaysia pada 1963 sebagai sebahagian daripada kesinambungan pengaruh British di rantau ini dan menggambarkannya sebagai suatu bentuk neo-kolonialisme.
Pada 29 Disember 1964, Perhimpunan Agung PBB memilih Malaysia sebagai anggota tidak tetap Majlis Keselamatan bagi tempoh setahun bermula 1 Januari 1965.
Pemilihan itu berkaitan dengan satu pengaturan terdahulu yang dicapai pada 1963, apabila Czechoslovakia berkhidmat dalam kerusi tersebut bagi tahun 1964 sebelum Malaysia mengambil alih bagi tahun berikutnya.
Bagaimanapun, Indonesia ketika itu sudah menyatakan bantahan terhadap pencalonan Malaysia.
Rekod rasmi Perhimpunan Agung menunjukkan wakil Indonesia mempersoalkan pengaturan tersebut dan menegaskan bahawa Jakarta tidak mengiktiraf Malaysia.
Pada 31 Disember 1964, Sukarno kemudian mengeluarkan kata dua bahawa Indonesia akan meninggalkan PBB sekiranya Malaysia terus mengambil tempatnya dalam Majlis Keselamatan.
Ancaman itu bukan sekadar kenyataan politik.
Pada 7 Januari 1965, kerajaan Indonesia mengambil keputusan untuk menarik diri daripada penyertaan dalam PBB.
Menteri Luar Indonesia ketika itu, Subandrio, kemudian menghantar pemberitahuan rasmi kepada Setiausaha Agung PBB, U Thant, melalui surat bertarikh 20 Januari 1965.
Dalam surat tersebut, Indonesia mengaitkan tindakannya dengan kemasukan Malaysia ke Majlis Keselamatan serta kritikannya terhadap sistem antarabangsa yang didakwa masih dikuasai kuasa-kuasa kolonial dan neo-kolonial.
Malaysia kemudian membalas melalui surat rasmi bertarikh 22 Januari 1965.
Dalam jawapannya, Malaysia menegaskan bahawa kedudukannya dalam PBB bukanlah keanggotaan baharu yang bermula pada 1965.
Rekod rasmi PBB menyenaraikan tarikh keanggotaan Malaysia sebagai 17 September 1957, ketika negara itu masih dikenali sebagai Federation of Malaya atau Persekutuan Tanah Melayu.
Selepas pembentukan Malaysia pada 16 September 1963, PBB meneruskan keanggotaan tersebut di bawah nama Malaysia.
Perkara ini penting kerana isu pada 1965 sebenarnya bukan mengenai permohonan Malaysia untuk menjadi ahli baharu PBB, tetapi mengenai pemilihannya ke Majlis Keselamatan.
Ketegangan antara Jakarta dan Kuala Lumpur ketika itu pula sudah jauh melampaui pertikaian diplomatik.
Konfrontasi menyaksikan operasi ketenteraan, pencerobohan rentas sempadan dan pertempuran di Borneo, selain pendaratan bersenjata Indonesia di Semenanjung.
Britain, Australia, New Zealand dan pasukan Commonwealth turut terlibat dalam operasi mempertahankan Malaysia sepanjang konflik tersebut.
Dalam konteks itu, kejayaan Malaysia mendapat tempat dalam Majlis Keselamatan mempunyai nilai simbolik dan diplomatik yang besar.
Bagi Sukarno, Malaysia yang sedang ditentangnya bukan sahaja memperoleh pengiktirafan berterusan dalam sistem PBB, tetapi juga diberikan peranan dalam salah satu institusi paling penting yang bertanggungjawab terhadap keamanan dan keselamatan antarabangsa.
Namun tindakan Indonesia meninggalkan PBB tidak menyebabkan kerusi Malaysia dibatalkan.
Malaysia terus berkhidmat sebagai anggota tidak tetap sepanjang 1965.
Malah pada Mei tahun yang sama, Wakil Tetap Malaysia Radhakrishna Ramani mengambil giliran sebagai Presiden Majlis Keselamatan PBB.
Perkembangan itu menunjukkan bahawa tindakan Jakarta tidak berjaya menghalang Malaysia daripada menjalankan penggalnya dalam badan tersebut.
Presiden Amerika Syarikat ketika itu, Lyndon B. Johnson, turut memerhatikan perkembangan itu dengan dekat.
Dalam surat sulit kepada Perdana Menteri Britain Harold Wilson pada 25 Januari 1965, Johnson berpendapat bahawa pengunduran Indonesia daripada PBB berkemungkinan lebih memudaratkan kedudukan Sukarno sendiri daripada memberi tekanan kepada organisasi antarabangsa tersebut.
Bagaimanapun, penilaian Johnson harus dilihat sebagai pandangan kerajaan Amerika Syarikat pada ketika itu dan bukannya gambaran bahawa seluruh masyarakat antarabangsa mempunyai pandangan yang sama.
Pada 1 Mac 1965, PBB mula melaksanakan tindakan pentadbiran berikutan keputusan Jakarta.
Nama Indonesia dikeluarkan daripada beberapa senarai keanggotaan aktif, sementara papan nama dan benderanya di premis PBB turut diturunkan.
Namun persoalan undang-undang mengenai sama ada Indonesia benar-benar telah berhenti menjadi anggota PBB tidak pernah diselesaikan secara mudah.
Piagam PBB tidak mempunyai peruntukan yang jelas mengenai pengunduran sukarela sebuah negara anggota.
Keadaan Indonesia kemudian menjadi satu kes unik dalam sejarah organisasi itu.
Menjelang 1966, keadaan politik dalam Indonesia sendiri berubah dengan ketara selepas pergolakan politik 1965.
Pengaruh Sukarno semakin merosot sementara Jeneral Suharto memperoleh kuasa yang semakin besar dalam pentadbiran negara.
Dasar luar Indonesia turut berubah, termasuk dalam hubungannya dengan Malaysia.
Pada 11 Ogos 1966, Indonesia dan Malaysia menandatangani persetujuan yang secara praktikal menamatkan Konfrontasi.
Tidak lama kemudian, pada 19 September 1966, Indonesia memaklumkan kepada PBB bahawa ia mahu menyambung semula kerjasama penuh dengan organisasi tersebut.
Pada 28 September 1966, wakil Indonesia kembali mengambil tempat dalam Perhimpunan Agung.
Yang menariknya, Indonesia tidak perlu melalui proses memohon keahlian baharu.
PBB menerima keadaan itu sebagai penyambungan semula kerjasama selepas satu tempoh tidak mengambil bahagian, dan bukannya sebagai kemasukan sebuah negara baharu.
Ini menjadikan kes Indonesia antara contoh paling luar biasa dalam sejarah undang-undang dan amalan institusi PBB.
Walaupun tindakan Sukarno sering digambarkan secara ringkas sebagai keputusan keluar daripada PBB kerana Malaysia memperoleh satu kerusi, konteks sebenar jauh lebih luas.
Sukarno pada ketika itu sedang mempromosikan gagasan New Emerging Forces atau NEFO, yang dilihatnya sebagai kuasa baharu yang menentang dominasi kuasa lama dunia.
Beliau turut mempromosikan Conference of the New Emerging Forces atau CONEFO sebagai satu forum antarabangsa alternatif kepada sistem yang dianggap terlalu dipengaruhi kuasa Barat dan bekas penjajah.
Oleh itu, pemilihan Malaysia ke Majlis Keselamatan adalah pencetus langsung keputusan Indonesia, tetapi ia berlaku dalam rangka ideologi, politik dan geopolitik yang lebih besar.
Bagi Sabah dan Sarawak, episod ini mempunyai kepentingan sejarah tersendiri kerana ia menunjukkan bahawa pembentukan Malaysia bukan hanya satu persoalan domestik.
Ia menjadi sebahagian daripada pertikaian antarabangsa mengenai dekolonisasi, pengaruh British, keselamatan Asia Tenggara dan keseimbangan kuasa semasa Perang Dingin.
Namun penting juga untuk membezakan antara pendirian politik Indonesia dengan keputusan undang-undang antarabangsa.
Bantahan Sukarno terhadap Malaysia tidak dengan sendirinya bermaksud bahawa PBB pernah memutuskan pembentukan Malaysia sebagai tidak sah.
Sebaliknya, rekod PBB menunjukkan organisasi itu meneruskan hubungan institusinya dengan Malaysia dan menerima Malaysia sebagai kesinambungan keanggotaan Persekutuan Tanah Melayu.
Pada masa yang sama, persoalan sejarah mengenai proses pembentukan Malaysia, kedudukan Sabah dan Sarawak sebelum 1963, pelaksanaan penentuan nasib sendiri dan tafsiran terhadap Perjanjian Malaysia 1963 merupakan isu berasingan yang memerlukan penelitian berdasarkan dokumen serta kerangka undang-undang masing-masing.
Lebih enam dekad selepas peristiwa itu, episod pengunduran Indonesia daripada PBB kekal sebagai salah satu bab paling dramatik dalam sejarah diplomasi Asia Tenggara.
Ia memperlihatkan bagaimana pertikaian mengenai Malaysia pernah berkembang daripada sempadan dan medan pertempuran di Borneo sehingga ke peringkat tertinggi diplomasi dunia.
Pada akhirnya, Malaysia terus menamatkan penggalnya dalam Majlis Keselamatan pada penghujung 1965, manakala Indonesia kembali ke PBB pada September 1966.
Peristiwa itu menjadi peringatan bahawa dalam hubungan antarabangsa, tindakan politik yang keras boleh mencetuskan perhatian dunia, tetapi institusi antarabangsa dan kepentingan geopolitik lazimnya terus bergerak mengikut realiti kuasa, diplomasi dan perubahan politik yang lebih luas.
Post a Comment